नांदेड प्रतिनिधी
जनगणना कार्यादरम्यान गावोगावी फिरताना अनेक अनुभव येतात. काही अनुभव आकडेवारीपलीकडे जाऊन समाजाचे वास्तव आणि इतिहासाची वेदना समोर आणतात. आर्धापूर तालुक्यातील गणपूर गावात जनगणना प्रगणक सुनीता कांबळे यांना आलेला असाच एक अनुभव सध्या चर्चेचा विषय ठरत आहे.
जनगणना कामासाठी गावातील घरांना भेट देत असताना सुनीता कांबळे एका अत्यंत साध्या आणि मोडकळीस आलेल्या घरात पोहोचल्या. तेथे राहणाऱ्या एका वृद्ध महिलेने त्यांचे आत्मीयतेने स्वागत केले. संवादादरम्यान त्या महिलेने रझाकार काळातील स्वतःच्या आठवणी सांगितल्या. त्या वेळी त्यांचे वय अवघे १२ वर्षे होते.
वृद्ध महिलेने सांगितले की, रझाकारांच्या काळात गावात भीतीचे वातावरण होते. सशस्त्र टोळ्यांच्या हल्ल्यांमुळे नागरिकांना जीव वाचवण्यासाठी लपून राहावे लागत होते. एका प्रसंगी हल्लेखोर गावात आल्याची माहिती मिळताच त्यांच्या वडिलांनी त्यांना धान्याच्या कणगीत लपवले, तर आईला कडब्याच्या ढिगाऱ्यात लपवण्यात आले. संपूर्ण रात्र कुटुंबाने भीतीच्या छायेत घालवली.
त्या काळातील आठवणी सांगताना वृद्ध महिलेचा आवाज अनेकदा दाटून आला. “काळ बदलला, सरकारे बदलली; मात्र गरीबांच्या आयुष्यात फारसा बदल झालेला दिसत नाही,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.
या अनुभवाबाबत बोलताना जनगणना प्रगणक सुनीता कांबळे म्हणाल्या की, जनगणना हे केवळ लोकसंख्या मोजण्याचे काम नाही. या माध्यमातून समाजातील विविध स्तरांतील लोकांचे जीवन, त्यांचे संघर्ष आणि इतिहासातील अनेक नोंद न झालेल्या आठवणी समोर येतात. ग्रामीण भागातील अनेक गरीब कुटुंबांकडे आर्थिक साधने कमी असली तरी माणुसकी, प्रेम आणि आपुलकीचा अमूल्य ठेवा असल्याचे या कामातून प्रकर्षाने जाणवले.
जनगणना कार्यादरम्यान आलेला हा अनुभव समाजाला माणुसकीचे महत्त्व आणि इतिहासातील संघर्षांची आठवण करून देणारा ठरत आहे. “घराची श्रीमंती भिंतींमध्ये नसते, ती माणसांच्या मनात असते,” हा संदेश या घटनेतून अधोरेखित झाला आहे.